2001 Bilge Kağan Külliyesi Kazıları 

Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Türk işbirliği ve Kalkınma idaresi Başkanlığı’nın (TİKA), “Moğolistan’daki Türk Anıtlarını Araştırma Projesi” kapsamında yer alan Bilge Kağan Külliyesi kazıları bu yıl 21.06.2001-13.08.2001 tarihleri arasında yapılmıştır. 22 Türk ve 11 Moğol bilimadamının katılımıyla kazı ve araştırma faaliyetine başlanmıştır. 2000 yılında olduğu gibi bu yıl da kazılar Bilge Kağan Külliye’sinde sürdürülmüştür.Bilge Kağan ..

Çalışma grubu beş ekipten oluşmuş ve Türk ve Moğol bilim adamlarının oluşturdukları ekip üyeleri şu şekildedir; Koordinatör Doç. Dr. Sadettin Gömeç, Moğol tarafından koordinatörler L. Battulga, A. Ochir,

Z. Oyunbileg kazı ekibi; Doç. Dr. Hasan Bahar (Kazı Ekip Başkanı), Prof. Dr. Salih Çeçen, Doç. Dr. İlhami Durmuş, Dr. Güngör Karauguz, Arş. Gör. Remzi Kuzuoğlu, Arş. Gör. Gürkan Gökçek ve Uzman Gülhan Mutlu Bozkurtlar;

Moğol tarafından ise Prof. Dr. A. Ochir (Koordinatör), Prof. Dr. Bayar (Kazı Ekip Başkanı), Msc. Ch. Amartuvshin, Msc. A. Enkhtur, Dr. J. Gerelbadrah.

Jeofizik ekibinde Dr. Emin U. Ulugergerli, Arş. Gör. M Emin Candansayar, Burcu Gündoğdu, Seyit Tosun, Moğol tarafından ise D. Batmunk, fotogrametri ve jeodezi ekibinde ise Yrd. Doç. Dr. Tayfun Çay, Arş. Gör. Murat Yakar, Arş. Hakan Karabörk, Arş. Gör. İbrahim Yılmaz, Moğol tarafından Ya. Serevja, Restorasyon ekibinden Prof. Dr. Sait Başaran, Yrd. Doç. Dr. Ahmet Güleç, Okt. Yüksel Dede, Evren Belli, Moğol tarafından S. Javzan görev almışlardır.

Ayrıca müze binasında düzenleme planlamaları için bir süre Anadolu Medeniyetleri Müzesi Müdürü İlhan Temizsoy çalışmalar yapmıştır. TİKA temsilcileri olarak Refik Çetinkaya ve Mustafa Karaset, tercüman olarak da B. Haschulun, B. Amgalan ve Batchimig Ganbat görev almışlardır.

bilge-kagan-yaziti

Kazılar

Bilge Kağan Külliyesi jeofizik görüntüler ve yüzey bulgularından anlaşıldığına göre; dışardan içeriye doğru küçük bir hendek duvarı, hendek, hendekten sonra bir iç duvar; yüzeyden bulduğumuz verilere göre bu duvarın yüzeyinde beyaz badana üzerine kırmızı aşı boya izleri bulunmaktadır. Bu sözünü ettiğimiz unsurlar 3 önemli yapıyı korumaktadır.

Külliye’nin doğu kesiminde yazılı “Bengü Taş”ın bulunduğu kaplumbağa kaidenin yer aldığı giriş kısmı, ortada Bilge Kağan ve eşinin heykellerinin yer aldığı Bark ve batıda sunak taşının yer aldığı kutsal alan.

Külliye’nin en önemli yapıları olan bu kısımları ortaya çıkarmak yapı kompleksinin şimdiye kadar bilinmeyen özelliklerini göstermesi bakımından önem arz etmekteydi. Bu maksatla Külliye’nin bu üç bölümünü de içine alacak şekilde doğu batı yönünde 5×10 m’lik birbirini takip eden açmalarla kazı faaliyetlerine başlanmıştır. Kazı alanı yaklaşık 72 m uzunluğunda ve 10 m genişliğinde bir alan oluşturmaktadır.

Külliye’nin, giriş sınırlarını belirlediğimizde, 75 m uzunluğunda olabileceğini ve dış surları tespit ettiğimizde jeofizik ölçümlerin de gösterdiği gibi 40 m genişliğinde 80 m uzunluğunda bir yapı olabileceğini göstermektedir. Bu yapının dışını çevreleyen hendekleri de dikkate alacak olursak, yapının hendekten hendeğe 120×150 civarında olabileceği anlaşılmaktadır.

Bengü Taş ya da Giriş Alanı

“Bengü Taş”ın yer aldığı giriş kısmı; 40×40 m’lik kare bir alan olarak uzanmaktadır. Şu anda bazı kısımları açılan bu mekanın önümüzdeki yıllarda tüm kesimi açılınca genişliği daha da netlik

kazanacaktır. Üstü kapalı olmayan bu alanın açık bir avlu şeklinde bir surla çevrildiğini sanıyoruz. Bu avlulu mekana doğu kısımdan bir kapı ile giriliyordu, bu giriş kısmında 1893 yılında Radloff’un da kazılar yaptığını biliyoruz. Onun varlığından söz ettiği iki adet koç heykeli bu yıl yaptığımız çalışmalarda tekrar ortaya çıkarılmış ve müze binasına kaldırılmıştır. Açma planımıza göre kuzeyde olan koç heykeli NG 267 B açmasında -68,4 cm derinlikte ve simetrisinde olan koç heykeli ise NG 268 A açmasında-46 cm seviyede bulunmaktaydılar.

Bu giriş planı Jisl’in 1958  yılında Köl-tigin Külliyesi’nde yaptığı kazılarda ortaya çıkardığı plana benzerlik göstermektedir. Koç heykellerinin koruduğu girişten geçilince, daha önce Bengü Taş’ı taşıyan Kaplumbağa Kaide’ye gelinir. Bu yıl ortaya çıkardığımıza göre kaplumbağa kaidenin bulunduğu alanda, doğu-batı yönünde yaklaşık 30×20 m’lik dikdörtgen şeklinde kırmızı kerpiç ile yapılmış bir alanın varlığı tespit edilmiştir. Bu duvar izleri -107.0 cm’de görülmektedir.

göktürkler

Kaplumbağa Kaide’nin oturduğu, gri kil zeminin üzerine, kırmızı renkli bir tuğla yapı ile çıkılan, belli bir yükseklikten sonra ahşap direklerin üzerinde bir kiremitli çatının yer aldığı düşüncesindeyiz. Çünkü, burada tespit ettiğimiz kırmızı kerpiç duvar kalıntısı, çatıya kadar yükselebilecek bir duvarın var olabileceğini yansıtmaktadır.

Ancak, bunun aksine kiremit kırıkları oldukça yoğundur. Bu da akla şunu getirmektedir: Yazıtın halk tarafından görülebilmesini sağlayacak bir yükseklikte bir duvar ve onun üstünde ahşap çitle yükselen bir duvar üstünde çatı yer almaktaydı.

Anıtı koruyan bu mekandan batıya doğru tuğla döşemeli bir alandan bark alanına geçiliyordu. Bu alandan 30 cm kadar bir kademeli inişle koridora geçiliyordu. Bu geçişteki tuğlaların bulunduğu derinlik NG 266 A açmasında -102. 4 cm’dir. Kaplumbağa Kaide ile bu koridor arasındaki geçişi sınırlayan -70.9 cm derinlikte kuzey güney yönünde uzanan 32 cm kalınlığında bir duvar kalıntısı tespit edilmiştir. -74.4 cm derinlikte ise yoğun bir kiremit parçaları ile karşılaşılmıştır.

Koridor kısımda gri kilden pişirilerek yapılmış tuğla döşeme levhaları yine 3 ila 5 cm kalınlıkta değişen gri bir zemin üzerine konmuştur. Oysa bu zemin Kaplumbağa Kaide altında 60 cm’ye kadar ulaşmaktadır. Ancak bu kısım 1893’teki Radloff’un kazılarından bu yana Moğol hükümetleri tarafından koruma maksatlı 1938’de ahşap ve 1970’de demirden yapılan çit çalışmaları nedeniyle bir hayli karıştırılmıştır. Zemin ve döşeme tuğlalar üzerinde çit direklerine açılan yuva izleri bulunmaktadır.

Bu anlattığımız Külliye’nin giriş bölümü açma planımıza göre, NG 268 A-B, NG 267 A-B açmalarıdır. O kodu 1381.50 cm olarak belirlenerek derinleşmeye başlanmıştır. Çalışmalarımızda bu plan verilerinin yanı sıra bu alanda anıta ait birkaç harflik kitabe parçaları da bulundu. Bunların dışında 2 kelimeden oluşan bir ve tek kelimeden oluşan bir diğer parçanın yer aldığı 2 parçalık yazıt parçaları da Sunak Taşı içine külliyenin ilk tahribatından sonra gelenler tarafından sunu için atılan taş, tuğla ve kiremit gibi parçaların içinde bulunmuştur.

12

Bark Alanı

Kitabe’nin yer aldığı NG 267 açmasından batıya doğru barka geçiş koridoru NG 266 ve NG 265 açmalarından sağlanmaktaydı. Yukarıda da belirttiğimiz gibi, bark sıkıştırılmış bir kil zemin üzerine tuğla döşemeden meydana geliyordu. Bu tuğlalar -96.7 cm seviyede insitu durumda bulunmuştur. 30×30 cm boyutundadırlar. Ancak bu döşeme tuğlalarının büyük çoğunluğu, külliyeyi tahrip eden işgalciler tarafından toparlanıp götürülmüştü. Bu yıl, çalışmalarımız sırasında, götürülen tuğla ve kiremitlerin külliyenin 65 m doğusunda bulunan NH 273 A ve NI 273 A açmalarında yer alan bir kerpiç duvarın doğusuna toplandığı tespit edildi. NG 266 A açmasında kalkerden yapılmış bir insan heykeline ait gövde parçası bu geçiş koridorunun sağında ve solunda heykellerin yer alabileceğini göstermiştir.

Ancak, bu heykel ilk işgalcilerin genel olarak Külliye’yi yağmaladıkları sırada tahrip ettikleri heykellerden olmalıydı. Külliye’nin asıl fonksiyonu dışında Oboy (Moğ. Owoo) olarak kullanılmaya başlandığı dönemde bu kırık parça özenle buraya dikilmiş görünüyor. Fakat ilk tuğla döşemeli evredeki taban seviyesinde değildi. Bu evrenin terk edilmesinden bir süre sonra oluşmuş erozyon toprağı üzerine oturtulmuştu. Büyük bir tahribat gördüğünü tespit ettiğimiz külliyede insitu durumda heykellerin bulunabileceğini düşünmüyoruz, ancak bu koridor alanı sınırlayan kesimlerde daha çok parçaların çıkabileceğini düşünmekteyiz. Önümüzdeki kazılarda bu konuda somut bilgiler elde edilecektir.

NG 266 açmasının batısında yer alan NG 265 açması Barkın doğu sınırlarını içine alan bir açma olma bakımından önemlidir. Bu açma da 5×10 m boyutunda olup yine=kodu 1380.500 cm olarak belirlenmiştir. Bu açmada da 1380.500 cm kodunda derinleşme çalışmalarına başlanmıştır.

Bu alanda da, Külliye’nin diğer alanlarında olduğu gibi, üst tabaka Moğol uzunca bir süre terk edilmiş yerleşmenin erozyonun getirdiği sarımsı kahverengi bir kumla kaplıdır. Bu tabaka; uzun yıllarda oluşumu sırasında, göçebelerin ziyaretleri sırasında çevreden topladıkları ya da yanlarındaki bir nesneyi kutsamak için bu alana atmalarından kaynaklanan, dönem ve malzeme olarak çok karışık bir dönemi yansıtır. Ancak -12 cm derinliğe inildiğinde açmanın kuzey kesiminde kiremit parçaları, batı kesiminde ise çeşitli boyutlarda taş parçaları yoğunluk göstermeye başlamıştır. Açmanın batısında – 12 cm’de görülen kiremit parçaları doğuya doğru gidildikçe meyilli bir şekilde daha alt seviyelerde ele geçmektedir. -117 cm.

Tabii ki bu parçalar daha sonraki farklı zamanlarda insanlar tarafında kutsanmak için atılan ya da barkın yıkıntılarından farklı zamanda dökülen parçalardır. Bu üst tabakalar karışık bir durum arz etmektedir. Bu kazı sezonunda NG 265 A açmasında doğu kesimde -113 cm ve batı kesiminde -117 cm’lik bir derinliğe ulaşılmıştır. -38 cm ve -117 cm’lik derinliklere ulaşıldığında ise yine benzer şekilde üst tabakalarda olduğu gibi karışık şekilde kiremit, kemik ve sıva parçaları bulunmuştur. Ancak barkın batıdan doğuya doğru yıkılmasını yansıtan kiremit ve kerpiç yıkıntılarının doğuya doğru yoğunluğu azalmaktadır.

Açmanın batı kesimine doğru barkın enkazı ve yıkımın etkileri kendisini daha da güçlü bir şekilde göstermektedir. Bu yıkımda ergimiş kerpiç duvar ve sıva balçığı içinde doğuya doğru akmış olan kiremit parçaları yoğunluktadır. Bu parçalar içinde boyalı boyasız çeşitli türleri olduğu gibi rozet şeklindeki alınlık kiremitleri de bulunmaktadır. Çatı kiremitlerinin yıkıntıyla sürüklendiği mesafe yaklaşık 6 metredir.

Açmanın batı açma sınırına 5.40 m mesafede ve kuzey açma sınırını kesen bir konumda -66.5 cm de bir koyuna ait iskelet bütün olarak bulunmuştur. Bu da külliyenin yıkıntılarını kutsamak için göçebelerin gelerek kurban olarak sundukları bir koyuna ait olmalıdır.

NG 264 Açması

NG 264 A açması Bilge Kağan Külliyesi ve bilhassa Külliye’nin merkezi konumundaki barkın planı için son derece önem taşımaktadır. Bu açmanın doğusunda yer alan NG 265 A ve batısında yer alan NG 263 A açmasında yapılan kazı çalışmaları bu durumu destekler mahiyettedir. Bu nedenle NG 264 A açması, yukarıda verilen bilgiler dikkate alınarak bu kazı dönemine dahil edilmiş ve 24.07.2001 tarihinde tekrar açılmıştır. ilk olarak, 5×5 m ölçülerindeki NG 264 A açması 10 x 5m ölçülerine getirilmiş ve bu faaliyet esnasında açma duvarı altında bulunan 53×50 cm ebadında -7.3 derinlikte mermer heykel kaidesi ortaya çıkarılmıştır. Bu faaliyet neticesinde açmanın tamamen sıkıştırılmış gri renkli kerpiç tabakası ile kaplı olduğu gözlenmiştir.

Bu dolgu kerpicin kalınlığı ise, ortalama 70 cm olarak tespit edilmiştir. NG 264 A açmasındaki bu veriler, daha önce kerpiç tabaka olarak tanımı yapılan yüzeyin, barkın inşa edildiği ortalama 70 cm’lik kalınlıkta gri renkli dolgu kerpiçten oluşan bir platform olduğu, tuğla döşemenin ise, takriben 3.5 m uzunluğunda komplekse ait duvar kalıntısı olduğu anlaşılmıştır.

Ayrıca, Arnavut kaldırımı görüntüsü veren bu duvarın, her biri 5.5 cm kalınlıkta, uzunluğu 30 cm genişliği ise, 24 cm olan gri renkli, katkısız ve iyi pişirilmiş tuğlalardan yapıldığı tespit edilmiştir. Bu alan Bilge Kağan ve ilbilge Hatun’un heykellerinin bulunduğu yerdir. Belki de bu tuğla dizileri onların heykellerini çevreleyen bir yapıya ait temel izleridir.

NG 264 A açmasının doğu kenarında başlayan kırmızı renkli kerpicin, gri renkli dolgu kerpiç üzerinde yaklaşık 1.40 m mesafe boyunca uzandığı açık bir şekilde görülmektedir. Aynı zamanda bu durum, kırmızı renkli kerpicin, barkın duvarı olduğuna dair kuvvetli bir delildir. Diğer taraftan NG 263 A ve 264 A açmasında başlatılan çalışmalar, gerek barka ait kiremit parçaları gerekse barkın platformu hakkında genel bir görüş imkanı vermektedir.

NG 264 A açmasını batıya doğru NG 263 A Açması takip etmektedir. Bu açmada da barkın sıkıştırılmış kerpiç yapısı yer almaktadır. Bark çevresinde tokmaklama ile sıkıştırılmış dolgu kerpicin ortalama 70 cm kalınlıkta olduğu gözlemlenmiştir. Bu durum, barkın 70 cm kalınlıkta gri renkli dolgu kerpiçten yapılmış bir platform üzerine oturtulduğunu göstermektedir. Barka ait muhtemel bir plan veren NG 263 A açmasında batı ve doğu kenarlarındaki derinlikler alınarak kazı çalışmalarına son verilmiştir. Açmanın batı kenarında derinlik-101.7 cm iken, doğu kenarındaki derinlik -57 cm olarak belirlenmiştir.

Bilge Kağan Külliyesi’nde 2001 yılı bark çevresi kazı çalışmasında barkın yapısı hakkında somut ip uçları elde edilmiştir. Ancak tümüyle önümüzdeki kazı sezonunda açılabilecektir. O sırada gerçek boyutları ve nitelikleri ortaya konulacaktır.

NG 263 A açmasını batıya doğru izleyen açma NG 262 A açmasıdır. Bu açma yukarıda da değinildiği gibi Bark ile Sunak arasında geçişi sağlayan güzergahta bulunmaktadır.

Sunak Açmaları

NG 262 A Açması

Bu açma Bark ile Sunak arasında bağlantıyı sağlayan geçişte ve sunağın güney yönünü çevreleyen kısımda yer almaktadır. Bu açmada da NG 266 A; NG 266 ve NG 265 açmaları ile aynı tarihte 21.06.2001 tarihinde çalışmalar başlatılmıştır.

-38 cm derinlikte muhtemelen geç dönemde Moğollar tarafından “Oboy”1 olarak kullanılan sunağın çevresinde dağınık bir şekilde taş, kemik ve kerpiç tuğla parçaları ortaya çıkartılmıştır. Ayrıca bu alanda 7 cm uzunluğunda metal bir ok ucu ve 3 cm çapında metal bir halka ele geçirilmiştir. -50 cm derinlikte çeşitli süslemeli keramik parçaları ile 21×43 cm boyutunda, muhtemelen Moğol Dönemi’nden kalan ve günümüzde hala yaşatılan oboy’lara hayvan başı koyma adetini yansıtan bir at başı ortaya çıkartılmıştır.

Ancak burada Bark ve Kaplumbağa Kaide (Yazıtın yer aldığı) çevresinde görülen kiremit ve tuğla parçalarında görülen yoğunluk yoktur. Buradaki parçalar çevreden toplanmış kutsanmak için atılan küçük parçalar halindeki tuğla ve kiremit parçalarıdır. Ayrıca sunağın çevresinde ve -52 cm derinlikte yoğun bir yanık bir tabaka gözlemlenmiştir.

Bu yanık tabaka doğuya doğru ilerlemekte yer yer ahşap direk izlerini andıran koyu lekelerle kendini göstermektedir. Bu koyu lekelerden kısa bir dönem için sunak çevresinde ahşap direkli bir yapının olabileceğini düşündürmektedir. Bu ahşap direk parçalarından biri açmanın doğu kesitinde rahatlıkla görülebilmektedir. Bu belirgin ahşap izlerinden sonra sürekli olarak sunak çevresinde ateş yakılmasını yansıtan bir izler mevcuttur.

Buraya atılan sunu taş ve kiremit parçaların da bu yangınlardan etkilendiği görülmektedir. Yine çalışmalar sonucunda-67 cm derinlikte, kalınlığı 5 cm olan sel baskını sonucu oluşan çakıl tabaka ortaya çıkartılmış, -82 cm ise, sıkıştırılmış toprak tabana ulaşılmıştır. Bu sel tabakası Külliye’nin insan eliyle döşeme taşlarının alındığı, NG 262 B’de göreceğimiz hatıra mezarın tahrip edildiği tabakanın üstünde görülen bu sel baskını yapının özellikle batısında bulunan Sunak çevresini tahrip etmiştir.

NG 261 A’da döşeme tuğlaları kil zeminin alt seviyesine sel tarafından taşınmıştır. Bu güçlü karışıklığa neden olan selin Orhun Irmağı tarafından yapıldığını düşünüyoruz. Ancak paleo-jeologların yapacağı incelemeler sonucu daha kesin bilgiler ortaya konulacaktır.

NG 262 B Açması

30.07.2001 tarihinde NG 262 A açmasına paralel olarak, açmanın kuzeyinde NG 262 B açmasında çalışmalar başlatılmıştır. Sunak çevresi, sonraki geç dönemlerde Obo olarak kullanıldığı için, bu kesimin de oboy olarak kullanıldığını yansıtan yanmış taş, tuğla, kiremit, ve kemik parçalarının üst derinliklerde, daha ince kül şekliyle alt derinliklerde devam ettiği görülmektedir. Kuşkusuz bu yılın en önemli tespitlerinden biri burada bulunan “sembolik hatıra mezar”dır. Yüzeyde “baştaşı”nın (şahide=başsteli) toprak üstünde 10 cm’lik kısmı görülmüş olan bu sembolik mezarın derinleştikçe devamı ortaya çıkmıştır.

Ancak Külliye’nin talan edildiği, büyük ihtimalle Uygur Dönemi’nde bu kısım da en çok tahrip edilen kısımlardan olmuştur. Mezarın ilerleyen kazısında üstünde örtü olarak kullanılan 10-30 cm uzunluk ve 10-20 cm genişliklerde değişen kayrak taş örtüsü açılarak sağa sola, daha çokda doğu yönüne atılmıştır. NG 262 B açmasında mezarın üçte ikisi açılmış, kuzeyde bulunan baş taşı, doğudaki yan taşlarından birisi ve güneye gelen ayak taşları çıkarılmıştır. Mezarın batıda kalan yan taşı ise NG 261 B açması içinde kaldığı için bu alanda NG 261 A açmasını 5×5 m’lik bir boyutta sınırlayarak derinleşmeye gidildi.

Burada diğer yan taş da çıkarıldı. Bu alanda da mezar üzerinden atılmış soygun izlerini gösteren çok sayıda kayrak örtü taşları vardı. Mezarın NG 262 A ve NG 262 B açmalarında bulunan tüm kesimlerinde temizlik çalışmaları yapılarak yüzeyden -80 cm derinliğe inildiğinde, bütün Külliye’yi kaplayan gri kil zeminin bu alanda devamı görüldü. Baş taşının oturduğu kuzey kesiminde, zemin bozulmamış olmakla birlikte, mezarı çevreleyen diğer yönlerde 50 cm genişliğinde bir alan kazılarak talan edilmiştir.

Sembolik mezarın yan taşlarının üst kesiminin zemin seviyesine kadar bitki motifleriyle bezeli olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bu kısımlar büyük oranda kırılmıştır. Kırılan parçalar bir yere götürüldüğünden burada onlara ait bir parça bırakılmamıştır. Zeminin alt seviyesinde kalan kısımlar ise yaklaşık 60 cm yüksekliğinde yer almaktadır. Zemin altına gelecek kısımlarda bezeme yoktur. Kuzeyde, baş ve güneydeki ayak kesiminde ise bezeme zemin altında devam etmektedir.

Sembolik Hatıra Mezar (Sunak Mezar) ile Sunak arası kutsal sunak alanın kuşkusuz en önemli alanıdır. Burada iki önemli kutsiyet gösteren yapı bulunmaktadır. Bunlar sunak ve sunak mezar. Bu alanda zemin seviyesine ulaşılmasına rağmen sunak taşı ile sunak mezar arasında bağlantıyı anlamak amacıyla kazıya devam edildi. Bu alan, özellikle mezar ve sunak çevresi büyük ihtimalle, Uygur Dönemi’nde tahrip edilerek talan edilmişti.

Zemin seviyesinin 20 cm altında, kültür toprağının bittiği bir noktada -102 cm derinlikte, başlangıçta 3 adet gümüş çiçek çıkmıştır. 31.07.2001 tarihinde çıkmaya başlayan bu çiçekleri daha sonra yenileri takip etmiştir. O gün 8 adet çiçek çıkarılmıştır. Devamında birbiriyle kaynaşmış daha çok çiçek ve madeni aksam olduğu anlaşılınca, bu alan korumaya alınmış ve ertesi gün 01.08.2001’de eserlerin bulunduğu toprak kitle kesilerek, çelik levhalardan oluşan bir sandık içine alınmıştır.

Bu sandık içinde eserlerin konuluş düzenleri bozulmaması için gerekli hassasiyet gösterilmiş ve yumuşak yastıklarla oluşturulan bir salla eserler, kapalı bir mekana alınmıştır. Bu kapalı alanın güvenliği sağlanmış ve 7 kişilik bir ekip kurularak 7 gün boyunca bu eserlerin açılması ve tespiti yapılmıştır.

Bu kısa süre içinde kabaca tespiti yapılan eserlerin listesi ekte verilmiştir. Ancak 4000 parçayı aşan bu eserler, daha sonra daha sağlıklı bir ortamda tespiti, belgelendirilmesi, restorasyonu yapılmak üzere Moğolistan Milli Müzesi’ne teslim edilmiştir. Moğolistan Milli Eğitim Bakanlığı ile yapılan görüşmeler sonunda, 1 Ekim’den itibaren TC. Başbakanlık Türk işbirliği ve Kalkındırma idaresi Başkanlığı’nın sağladığı imkanlarla Moğolistan Kültür Mirası Laboratuvarı’nda çalışmalar başlatılmıştır.

Bu çalışmalar şu anda sürmektedir. Çalışmalar sonunda bir rapor hazırlanacak ayrıntılı bilgiler ışığında eserler ayrı bir kitap halinde sunulacaktır. Ancak biz burada kamu oyunu biraz olsun fazla merak içinde bırakmamak için henüz çalışmalarımız tamamlanmamasına karşın bilgiler vermek istiyoruz. Ancak burada şunu belirtmek durumundayız. Burada çıkan eserler tabaka kazısında çıkmıştır. Bu doğrudur. Bilge Kağan’a ait Külliye’nin içindedir. Bu Külliye’nin en önemli yerlerinden sunak ve sunak mezar arasında döşeme kil zeminin altında, ana toprağın içine konmuş vaziyette bulunmuştur. Bu eserler buraya aittir. Külliye’nin tahribatından sonraki dönemlerde konmadıkları açıktır.

Külliye’nin bir bütünü ve Külliye’nin yapımı sırasında konmuştur. Sunak mezar içinde ve çevresinde diğer hediyeler de olmuş ya da soyulmuştur, mezarın ve sunağın etrafındaki kazılar bunu gösteriyor, ancak sunak ve mezar arasında kalan bu 60 cm’lik bir boş alan dikkatlerden kaçmıştır. Sunak ile mezar arası 200 cm’dir. Eserler sunak taşına 75 cm kuzeyde, sembolik mezara ise 84 cm uzaklıkta bulunmuştur. Bu da eserlerin iki kutsal yer için sunulduğunun bir göstergesidir.

Öyleyse, sunak ve mezarın kullanım gördüğü ya da yapıldığı sıralarda konmalıydı. Kaldı ki mezar yan taşlarında izi olan ve baş taşının orta seviyesinden geçen kil zemin bu eserlerin üst seviyesindedir. Bu Külliye’nin yapım aşamasının ilk evresidir. Bu eserler Bilge Kağan Külliyesi’nin yapımı sırasında konulmuş olması ihtimali büyüktür. Yine de eserler içinden alınan karbon örnekleri üzerinde yaş tayini yapıldıktan sonra kesin bir kara ulaşılacaktır.

Diğer taraftan gördüğümüz eserler altın, gümüş, demir, kurşun, bakır, tekstil ve değişik taşlardır. Bunların da analizleri yapılmadan ne oranda altın, gümüş, kurşun, demir, tekstil içinde ipek, yün olduğunu, taşların niteliği bilemiyoruz. Bu nedenle tahminlerimizde %99’luk kabullerimiz olsa bile bilimsel anlayışın gerektirdiği gibi; söylediğimiz değerler şimdilik tahminidir. Yani, Bilge Kağan’a ait olması muhtemel buluntular, altın olması muhtemel taç, gümüş olması muhtemel çiçekler (?) durumundadır. Bu konuda çalışmalar sürmektedir. Kesin sonuçlarını içine alan bir kitapta bu bilgiler yayınlanacaktır.

Eserler güvenli ortamda 01.08.2001-08.08.2001 tarihleri arasında mikro-kazı yöntemiyle tabakalar halinde inilerek açılmıştır.2 Bu eserler büyük oranda eserleri sunan kişiler tarafından daha sonra birileri kullanmasın diye tahrip edilmiştir. Ayrıca üst kısımda yer alan kurşun ve gümüş gibi eserler yüksek bir ısınmadan dolayı erimiş, deforme olmuştur. Çoğu eserlerin niteliği anlaşılamamaktadır. Ancak en alta altın eserlerin konulması bunların erimesini engellemiştir. Üstelik bunlardan taçın bir ipek mendil içine sarılmış olmasına rağmen bu mendil ateşten etkilenmemiştir.

Bu nedenle eserlerin ateşin içine atılmasından kaynaklanan bir erime olmadığını daha sonraki dönemlerde sunak çevresinde yakılan ateşin aşağıya doğru verdiği ısıdan eridiğini düşünmekteyiz. Ya da bu eserlerin üzerine ateş yakıldığını düşünebiliriz. Ancak, bu eserler üzerindeki 20 cm’lik bir toprak kalınlığından sonra sunak çevresinde yanan şiddetli ateşin izleri olan yoğun kül tabaka bulunmaktadır.

Bu eserlerin bulunduğu NG 262 B açmasının batı komşusu olan NG 261 B açması üzerinde çalışmalar sürdürüldü. Bu alanda da oboy’a ait yanık izler görüldü. Aynı şekilde bu alanın güneyinde bulunan NG 261 A açmasında da aynı durum gözlenmiştir. Ayrıca NG 261 A açmasından başlayarak Külliye’nin doğusunda bulunan NG 267 açmasına kadar açılan kesit açmasından söz etmiştik. Kesitin bu bölümünde NG 262 A açmasının da zemini gri kil ile örtülmüş ve üzerine tuğla döşeme yapılmıştır. Fakat bu alan Külliye’nin en batı ucunda yer almasından dolayı sel sularından en fazla tahrip olan kesimi olmuştur. Bu alanı karıştıran sel suları zeminde bulunan döşeme taşlarını zemin altına kadar taşımıştır (-115 cm).

Orhun Nehri’nin bu yönde olduğu ve akış istikametinin bu alanı tahrip etme ihtimalinin yüksek olmasından dolayı şimdilik bu tahribatın Orhun Nehri’nin taşkınlarının yapmış olacağını söylemekle birlikte jeologların yardımıyla ilerde daha somut bilgiler verebileceğiz.

Sunağın içinde yapılan çalışmalar sonucunda, bu alanın da oboy için kullanıldığı karışık bir şekilde ele geçen kemik ve taş malzemelerden anlaşılmıştır. Bu buluntular arasında -77.5 cm derinlikte Bilge Kağan Yazıtı’na ait biri büyük iki yazılı parça ele geçmiştir. Bilge Kağan Yazıtı’nın doğu yüzü, I-II. satıra ait bu parçaların daha önce bilinmediği anlaşılmış ve büyük parçanın yeri yazıt üzerinde tespit edilmiştir.

Sonuç olarak, sunak ve çevresinin Kök Türk (Göktürk) Dönemi’nden sonra, Uygur ve özellikle Moğol Dönemi’nde yoğun bir şekilde oboy olarak kullanıldığı ele geçen buluntuların fazlalığından ve sunağın çevresini tamamen kaplayan yangın tabakasından anlaşılmaktadır. Ayrıca sunağın çevresinde tespit edilen çakıl tabakadan da bu alanın geç dönemlerde bir sel baskınına maruz kaldığı tespit edilmiştir.

Doğu Duvar Açmaları

NH 273; NI 273

Bu alan Bilge Kağan Külliyesi’nin şimdiye kadar bilinen, Radloff tarafından 1893’te ve tarafımızdan 2001 yılında kazılan NG 268 A ve NG 268 B açmalarından doğudaki ilk yapı unsurudur denilebilir. Araştırmalarımız kazıda külliyelerden bu kadar uzakta böyle bir yapının olduğunu göstermemiştir. Külliye’den 65 m doğuda bulunan bu alanda toprak yüzeyinde belli bir yükseklik dikkati çekmekteydi. Jeofizik ekibinin ölçümleri ile bu tümseğin 10×20 m genişliğinde ve 3 m derinliğinde bir yapı olabileceği sonucuna varıldı. 5×5 m’lik 2 adet sondaj açması ile burada çalışmalara başlandı.

Bu çalışmalarda NH 273 A ve NI 273 A olmak üzere kuzey güney yönünde birbirini takip eden 2 adet açma açıldı. Bu açmaların -32. 4cm derinliğinde batı kesimini takip eden kırmızı kilden sıkıştırılma teknikle yapılan 50 cm genişliğinde bir kerpiç duvarın geçtiği tespit edildi. Bu duvar NH 273 açmasında 4.25 cm uzunluğa sahipti. Bu duvarın doğu kısmında Külliye’den toparlanarak getirildiği anlaşılan tuğla, kiremit parçaları yoğunluk göstermekteydi. NH 273 açmasının NI 273 açması ile arasında gezi yolu oluşturan kesiminde, açma içinde görülen 40×40 cm’lik, doğu kenarında -30.4 cm’de 40×67 cm ebadında başka bir kerpiç duvar kalıntısı ele geçmiştir.

Bu duvarlar da büyük duvar kalıntısında olduğu gibi kırmızı kilden yapılmıştı. Ancak temelleri zayıftı, kimi zaman bir kiremit ve tuğla parçasına konmuş kerpiç temellerdi. Niteliksiz bir işçilik yansımaktadır. -45.2 cm’de kuzey kısımda, 1.40 m genişlik x 1 m yüksekliğinde kireç bir tabaka bulunmaktadır. Bu alan, en büyüğü 20×22 cm ebadında kırık döşeme taşları ile çevrilmiştir. Bu kireç tabakanın üstünde ise 3 cm’ye varan açmanın tümünü kaplayan bir mil tabaka bulunmaktadır. Bu görüntü, inşaat için biriktirilmiş bir malzemenin terkedilmesinin görüntüsünü uyandırmaktadır.

Açmanın güneyinde, kerpiç duvarın hemen kenarında -85.2 cm derinlikte 9×9 cm ebadında çatı süslemelerinde kullanılan bir rozet ele geçmiştir. Küçük kerpiç duvar izleri odaları olan bir yapı izlenimi yaratsa da kesin bir kanıya varılamamaktadır. Bu alandaki bütün bu görüntüler tamamlanamayan, ters giden bir durumu yansıtıyor gibidir. NI 273 açmasında görülen tuğla kümeleri ise bunu destekler niteliktedir. Öbek öbek konmuş tuğlalar Külliye’nin zemin tuğlalarıdır. Ancak buraya kimin, ne zaman, niçin getirdiği soruları ilerideki yıllarda yapılan kazılarla aydınlığa kavuşacaktır.

Diğer taraftan jeofizik sonuçlarında 3 m’de kalın bir şekilde duvar olma ihtimali olarak görülen lekenin, kazılar sonunda gri kilden oluşan sertleşmiş bir konglomera olduğu anlaşılmıştır. Bu doğal yapının bir zamanlar için Hoşa-Saydam Gölü’nün kıyı şeridi olduğunu tahmin etmekteyiz. Göl yatağından getirdiğimiz kil örnekleriyle bu tabaka paralellik göstermektedir. Yine bu konuda bize en iyi ayrıntıyı paleo-jeologlar verebilecektir. Bu alanda -151 cm derinliğe doğal toprakta inilmiştir.

Önümüzdeki çalışma sezonunda bu alan kuzey ve güney yönünde açılmaya devam edilerek kerpiç surun uzantıları ve doğusunda yer alan bu karışık yapıların fonksiyonu açıklığa kavuşturulacaktır. Külliyelerden bu kadar uzakta yer alan bu surun külliye ile olan irtibatı da ortaya çıkarılmaya çalışılacaktır.

Anonim III. Mezar Külliyesi

Anonim III. mezar külliyesi Hoşa-Saydam bölgesinde yer alan mezar külliyeleri arasında dikkat çekici olanlarından birisidir. Bilge Kağan ve Köl-tigin mezar külliyelerinden sonra Türk bilimadamları tarafından “Anonim” ve yabancılar tarafından Hoşa-Saydam III’ten itibaren isimlendirilen mezar külliyeleri gelmektedir. Bu bölgede çok sayıda mezar bulunmasına rağmen Anonim mezar külliyeleri, planları ve sanduka taşlarının işlenişleri bakımından diğerlerinden farklılık göstermektedirler.

Şimdilik bu özellikte dört adet tespit edilmiş ve Anonim I, II, III ve IV olmak üzere isimlendirilmişlerdir. Anonim I. ve II. (Hoşa-Saydam III-1V) mezar külliyeleri önceden kazılmış, Anonim IV. mezar külliyesi ise 2000 yılı Türk-Moğol arkeolojik kazı çalışmaları sonucunda açılmıştır. Anonim IV. mezar külliyesinde resmi bir kazı yapılmadığı anlaşılmıştır.

Bilge Kağan, Köl-tigin mezar külliyeleri ve sanduka taşlarının dış tarafı tasvirli olan diğer Anonim mezar külliyeleri ile karşılaştırma yapmak ve hatta Moğolistan’da başka kültür coğrafyalarında çıkartılan aynı tür buluntularla değerlendirmek amacıyla kazı yapılmasına karar verilmiştir.

Öncelikle Anonim III mezar külliyesinin aplikasyon krokisine uygun olarak çalışmaya başlanıldı. Arkeolojik kazı için AO-266 ve AO-267 kareleri seçildi. Bu karelerin her biri 10 x10 m ebadında olup mezar külliyesi AO-266 ve AO-267 karelerinin tam ortasında bulunuyordu. Bu nedenle her iki alanda (AO-266 ve AO-267) da açma yapılması gerekiyordu. AO-266 ve AO-267 alanları A ve B olmak üzere iki alana ayrıldı.

İlk olarak AO-267 açmasında 10×5 m’lik alanda çalışılmaya başlanıldı. 609 numaralı nirengi noktası (1384.28) 0 noktası olarak kabul edildi. Açmada toprak üzerinde bulunan otlar temizlendikten sonra kaba toprak alınmaya başlandı ve ilk aşamada -38 cm derinliğe inildi. Sanduka taşlarından iki tanesi ortaya çıkartıldı. Sanduka taşlarının dış yüzlerindeki tasvirlerin iyi korunmuş olduğu dikkati çekti.

AO-266 B açmasında 10×5 m’lik bir alanda da çalışılmaya başlandı. Bu açmada da aynı seviyeye inildi. Böylece AO-266 B ve AO-267 A açmaları birleştirilmek suretiyle 10×10 m’lik bir alanın kaba toprağı alınmış oldu. Sanduka taşlarının AO-266 B ve AO-267 A açmaları içerisinde kalmaları böyle bir çalışmayı zorunlu kıldı.

AO-266 B ve AO-267 A açmalarının içerisinde kuzey ve güneyden 2’şer, batı ve doğudan 2,5’er metre içeride sanduka taşları içerisine alacak şekilde 4×5 m (kuzey-güney doğrultusunda 5, doğu-batı doğrultusunda 4 m) ebadında bir açmaya başlanıldı.

Bu açmanın ilk kademesinde insitu olmayan taş parçalarına rastlanıldı. ilk anda bu taş parçalarının barkın yönü, durumu ve konumu açısından herhangi bir fikir vermediği anlaşıldı. Açmada ikinci seviyede (A2) -56 cm derinliğe inildi.

iç açmada derinleşmeye devam edildi (A3). Derinleşme esnasında yoğun bir şekilde döküntü taşa rastlanıldı. Özellikle açmanın güneybatı tarafında yoğun olarak taş parçaları ortaya çıktı. Bu yoğunluğun açmanın güney tarafına doğru da devam ettiği görüldü. Taş sandukalardan kırılmış küçük parçaların moloz taşlar arasına dağılmış halde bulunmaları dikkat çekti. Güneybatı tarafta üstü tamamen kırık olan taş sanduka taşının hemen dış tarafında -64 cm derinlikte at başı iskeletine rastlandı.

At başının buraya barkın yapımından çok sonra konmuş olabileceği, zira barkla bağlantılı izlenim vermeyen taş parçaları ile birlikte konulduğu asıl düşüncemizi oluşturdu. Açmada -67 cm derinliğe inildi. Açmada yeni bir derinleşmeye (A4) başlandı. Sanduka taş parçalarında harç kalıntılar dikkati çekti. Parçalar üzerinde yapılan çalışmalar sonucunda iki kırık parçanın birbirine oturması ve arkasında yan yüzeyde görülen harç tabakalarının taşın geçmiş zamanda tahrip edildiği ve sonradan onarım gördüğünü düşündürdü.

bilge kağan

Açmada sona olarak yeni bir derinleşme (A5) başlanıldı. Bu derinleşme esnasında sanduka taşlarının zemin seviyesine inildi. Sanduka taşlarının dibine -98 cm’de ulaşıldı. Dördüncü sanduka taşının izine rastlanılamadı ve onun tamamen kırık olduğu anlaşıldı. iç açmada dışa taşacak şekilde kuzeybatı köşeden 0,5×2 m ve kuzeydoğu köşeden 0,5×3 m genişliğinde alanlarda derinleşmeye başlanıldı. Kuzeybatı köşedeki alan 0,5 m genişletilerek 1×2 m genişlikte derinleşmeye başlanıldı. Her iki köşe açmasında da taş yığınlarına rastlanıldı. Bu taş yığınları her iki köşe açmasında da bulundu. Kuzeybatı köşe açmasında -84 cm ve kuzeydoğu köşe açmasında ise -94 cm derinliğe ulaşıldı. Açmada hemen kuzeybatı köşede açmanın batı sınırı içerisinde 70×50 cm’lik (kuzey-güney yönünde 70, doğu-batı yönünde 50) alanda test derinleşilmesi yapıldı. Burada 124 cm derinliğe inildi.

Sanduka taşları içerisindeki alanda 85×85 cm’lik dört kare oluşturuldu. Bu dört kareden kuzeydoğu ve güneybatı tarafta olanlarda derinleşmeye devam edildi. Kuzeydoğu köşedekinde -167 cm, güneybatıdakinde ise -170 cm derinliğe ulaşıldı. İç açma içerisinde 85 cm’lik oluşturulan karelerin tam orta kesiminde dikey olarak duran büyük bir ahşap parçasına rastlanıldı. Ahşap kalıntısı 46 cm yüksekliğindedir. İç açmada derinleşilen kuzeydoğu karesinin dibinde orta da bir yangın izine -167 cm’de rastlanılmıştır.

Kazı sonucunda ortaya çıkartılan taşlardan kuzeyde bulunan taş 150×110 cm ebadında ve kalınlığı 13 cm’dir. Doğu taraftaki taş 178×120 cm ebadında ve kalınlığı 15 cm’dir. Güney tarafta çok kırık durumda olan taş ise, 150×50 cm ebadında ve 11 cm kalınlığındadır. Taşlar oldukça sert bir yapıya sahip olmalarına rağmen dış yüzlerine çok güzel bitkisel süslemeler işlenmiştir. Taşlar çok tahrip olmuş, ancak süslemelerin derin yapılması görünümlerine zarar vermemiştir.

Anonim 3 mezar külliyesi sanduka taşlarının dış yüzlerinin bitkisel bezeklerle süslenmesi bakımından önem taşımakta, çağdaşlarıyla olduğu gibi kendisinden önce ve sonra yapılanlarla karşılaştırma yapmaya imkan vermektedir. Ayrıca, at başı iskeletinin bulunması tam orta kısmında sanduka taşlarının içerisinde dikey olarak bir direğin olması ve muhtemelen burayı ziyaret edenlerin direğe ip, bez bağlamaları burasının yapıldığı zamandan kutsal alan olarak kullanıldığını göstermektedir.

Bilge Kağan, Köl-tigin, Anonim I, I mezar külliyelerinde balbal sırası bulunmasına rağmen bu mezar külliyesinde Anonim IV mezar külliyesinde olduğu gibi herhangi bir balbalın bulunmaması bu mezar külliyesinin bir çocuk ya da bir bayan için mi yapıldığı sorusuna cevap aramak için bir çıkış noktası olabilir.

Sonuç olarak, bu yıl gerek Bilge Kağan Külliyesi’nin mimarisi ve gerekse de o dönem kullanılan eşyalar bakımından birçok yeniliği gün ışığına çıkaran bir çalışma sezonu geçmiştir. Hatta bu çalışma programı şu anda Moğolistan Kültür Mirası Laboratuvarları’nda sürmektedir. Bize göre bu çalışmalar henüz bitmiş değildir ve yeni başlamıştır.

Öncelikle bu eserlerin doğal etkilere karşı korunması, onarımı ve tanıtımı (yayınlanması ve sergilenmesi) gerekmektedir. Ancak bu eserler bize Bilge Kağan, Köl-tigin ve Tonyukuk Külliyelerinin kazımı ve onarımını unutturmamalıdır. Zira bu yapılarında kazımı ve onarımı devam etmelidir. Ancak Köl-tigin Külliyesi 1958 yılında kazıldıktan sonra kaderine bırakılmış ve adeta yapı doğal etkilerle dağılıp yok olmuştur. Köl-tigin Külliyesi’nden alacağımız dersler neticesinde bir yandan kazarken bir yandan koruma tedbirlerimizi sürdürmeliyiz.

Kuşkusuz, Kazılar bilimsel çalışmalar için ihtiyaçtır. Kazı yapılmasının amacı geçmişinin bilinmezlerini gün ışığına çıkarmaktır. Bu nedenle bir kazıda aceleciliğe gidilmeden son derece hassas yöntemlerle kazılar yapılmalıdır.

Günümüzde yanmış bir yarım buğday tanesini bile tahrip etmeden çıkarmaya çalışan bir arkeoloğun, artık 100 yıl öncesindeki yöntemlerle sadece hobilerini gidermek için sadece define için tarihi dokuyu yok etmesi beklenemez. Zaten yöntemleri içinde yapılan kazılarda kıymetli eserler çıkmaktadır ve çıkacaktır. Artık, geçmişten bize kalan her şey altın olsun olmasın önemlidir. Dünyada bir dönem arkeologları (!) sadece define aradı, bir dönem ise yazılı tablet aradılar. Oysa şimdi sadece insanların zenginlikleri değil, hayatını ilgilendiren her şey önemlidir. Bu yüzden disiplinler arası işbirliği gereklidir.

Özellikle tarih araştırmalarında fen bilimler, sosyal bilimler ayrımı kalkmıştır. Son çeyrek yüzyılda ortaya çıkan Arkeometri şu başlayan yüzyılımızın öne çıkan disiplini olarak bütün bilimleri tarihin aydınlatılmasında birleştirmiştir. Çalışmalarımızda prehistorik (tarih öncesi) dönem arkeologlarının hassasiyetini göstermediğimiz sürece geçmişimizi yok ederiz. Sadece, hobilerimiz için kazılar yaparsak, tarihin bizi yargılayacağını unutmamak gerekir.

Doç. Dr. Hasan BAHAR

Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi / Türkiye

Prof. Dr. Salih ÇEÇEN

Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi / Türkiye

Doç. Dr. İlhami DURMUŞ

Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi / Türkiye

Dr. Güngör KARAUĞUZ

Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi / Türkiye

Remzi KUZUOĞLU

Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi / Türkiye

Gürkan GÖKÇEK

Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi / Türkiye

Alıntı Kaynağı: Türkler, Cilt: 2 Sayfa: 182-190


Dipnotlar :

Not: 1

Oboy ya da daha ziyade Altaylı şamanist Türklerin şaman törenlerinin yapıldığı tepelere verdiği isimdir. Moğollar bu tür yerlere Owoo adını vermektedir. Kutsal tepelere ve yol kenarlarına taş yığınları yapılır ve buradan geçenler üç taş atıp güneşin bulunduğu taraftan olmak üzere üç kez bu tepeyi dolaşırlar. Çeşitli dilekler yapılan bu tepelere zaman zaman içki bırakanların içki şişesini atması ya da bacağı kırılanların bacağı iyi olunca koltuk değneğini bırakması gibi şükran adakları görülür. Moğollar tarihi alanları da oboy gibi kullanmakta ve bu ziyaretlerde çoğu zaman kımız saçısı yapmaktadırlar. Bilge Kağan ve Köl-tigin Külliyeleri bu amaçla hala kullanılmaktadır. Özellikle Bilge Kağan Külliyesi’nde Sunak kesimi bu tür adaklar bakımından yoğunluk göstermektedir. Ancak yazıt ve heykellerin bulunduğu doğu kesimi ve bark kesimi de ikinci ve üçüncü dereceden uzunca bir süre kutsandığı kazı sırasında çıkarılan karışık taş, tuğla, kiremit, kemik, para ve çeşitli madeni parçalardan anlaşılmıştır.

Not: 2

Burada kazı ekibi olarak, çalışmamıza işbirliği gösteren, sorumluluk alan, kapalı mekanda çalışan ekibe teşekkür ederiz. Bunlar kazı ekibinden Ch. Amartuvshin, Remzi Kuzuoğlu, G. Mutlu Bozkurtlar, gözlemciler; jeofizik ekibinden Emin Ulugergerli, jeodozi ekibinden Ya. Serevja; fotogrametri uzmanı Murat Yakar digital fotograflar için ve tercümanlık için B. Amgalan’dır. Bu çalışmalar yapılırken kazı ekip başkanları Hasan Bahar ve D. Bayar’ın da görüşleri alınarak ve Saadettin Gömeç’in başkanlığında yapılan komisyon toplantılarında alınan kararla yoğun hızlandırılmış bir çalışma ortamında sürdürülmüştür.

Kaynaklar:

♦ ÇORUHLU, Y., Erken Devir Türk Sanatının ABC’si, Kabalcı, (2. Bas.) istanbul 1998. ESiN, E., (Editör), Türk Kültürü El-Kitabı, Cilt II, Kısım I a, islamiyetten Önceki Türk Sanatı Hakkında Araştırmalar, Milli Eğitim Basımevi, istanbul 1972.
♦ JISL, L, “Kül-Tegin Anıtında 1958’de Yapılan Arkeoloji Araştırmaların Sonuçları“, Belleten, XXXII/107, (Temmuz 1963), s. 387-410.
♦ GÖMEÇ, S., Kök Türk Tarihi (2. Bas., ), Akçağ Yayınları, Ankara 1999.
♦ D. Kuborev, Eski Türklerin Dönemi (Yayın Yönetmeni E. İ. Derevyanko), Nauko Yay., Novosibirsk 1984 (Rusça),
♦ ÖGEL, B., İslamiyet’ten Önce Kültür Tarihi, Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre, (2. Bas. ) Ankara 1984.
♦ NOWGORODOWA, E., Alte Kunst der Mongolei, Leipzig 1980.
♦ RADLOFF, W., Atlas der Alterhümer den Mongolei, St. Petersburg 1896.
♦ ROUX, J. P., (Çev. A. Kazancıgil), Altay Tüklerinde Ölüm, Kabalcı, İstanbul 1999.
♦ SINOR, D., (Derleyen), Erken İç Asya Tarihi, İletişim Yay. İstanbul 2000.

Bir Cevap Yazın